مير محمد اكبر بن محمد شاه ارزانى
1303
طب اكبرى ( فارسى )
در آن مندمل شدن نبايد داد چهل روز است و بايد كه محاجم بر سر جراحت نهاده چنان چه معلوم است [ و ] بمكند تا زهر برون آيد و اگر جراحت را فراختر كنند ، اوليتر بود تا رطوبت فراغتر پالايد و به تبع او زهر نيز برآيد . و آنجا كه در ابتدا از روى خطا جراحت درست شده ، ديگرباره آن را بشكافند و ادويهء مقرّحه چون سير و جاوشير و سركه نيز با سير و پياز و نمك كوفته ضماد نمايند تا ريش كند و اين مرهم ريشكننده است : زفت ، يك جزو ؛ نمك و نوشادر ، دو جزو ؛ جاوشير ، سه جزو ، جاوشير [ را ] در سركه بگذارند و جمله [ را ] به هم آميزند و به كار برند . و اگر قوىتر خواهند ، دواى اكّال گذارند چون فلدفيون و بعد [ از ] تقرّح ، روغن گاو استعمال مىنمايند تا اجزاى فاسده را دور نمايد و هم ازالهء سميت كند . و در اسهال سودا مبالغه نمايند خاصه هنگام انتشار زهر و ظهور تغير . و پيوسته ترياق كبير و ترياق اربعه و داروى سرطان « 1 » كه نفع عظيم دارد همىدهند . و گفتهاند جگر همان سگ بريان كرده خورانيدن ، سود دارد و اگر ماهودانه و جندبيدستر شياف كنند و بنهند نفع دهد . و گفتهاند كه هيچ دارو چون جنطيانا نيست . صفت معجون ذراريح كه نافع درينجاست : ذراريح دست و پا بريده سر او پاك كرده يك جزو و عدس مقشر ، يك جزو و زعفران ، سنبل ، قرنفل ، فلفل و دارچينى ، هريك سدس جزو و همه را نرم بكوبند و به آب قرصها سازند هريك دو دانگ شربتى هر بامداد يك قرص و در حمّام برند و در آبزن بول كند و نخوداب از گوشت مرغ فربه خورانند . و اگر از پس اين دوا پيچش در مثانه پديد آيد ، بايد كه عدس در آب بجوشانند و طبيخ او بستانند و به روغن بادام يا مسكه بنوشانند و روغن گاو بخورانند . سفوفى كه مفيد است : سرطان نهرى و جنطيانا ، هريك پنج درم ؛ كندر و پودينه ، هر يك سه درم ؛ گل مختوم ، ده درم ، [ همه را ] كوفته و بيخته دو درم بدهند . و گفتهاند كه مشربه به [ يعنى ظرف آب ] آنكس از پوست كفتار سازند يا بر قدحى خاصه كه از چوب بود پوست كفتار [ را ] درگيرند [ در ] درون و برون [ آن ] و آنكس به همين آب مىخورده باشد . و اگر مشربه از پوست سگ ديوانه سازند و آن را به پوست كفتار بپوشند ، بهتر باشد
--> ( 1 ) . صفت داروى سرطان : سرطان نهرى بريان كرده ، پنج جزو ؛ جنطيانا و كندر ، هريك سه جزو ، [ همه را ] نرم بسايند و به آب و روغن گاو يك مثقال روز اوّل بدهند و روز دوم زياده سازند تا به چهار مثقال رسد .